Temel Linux Komutları: Sunucu Yönetimi İçin 50 Komut (Örnekli)

Kısa cevap: Bir Linux sunucuyu yönetmek için en sık kullanılan komutlar; dosya işlemleri (ls, cd, cp, mv, rm), dosya okuma ve arama (cat, less, grep, find), izinler (chmod, chown), süreçler (ps, htop, kill), servisler (systemctl, journalctl), ağ (ss, curl, ping), disk (df, du) ve paket yönetimidir (apt). Aşağıdaki liste, Ubuntu/Debian tabanlı sunucularda günlük işlerin büyük kısmını karşılar.

Sunucuya bağlanmak için önce SSH ile bağlanın. Linux'a yeniyseniz Linux Nedir? yazısı iyi bir başlangıçtır.

Dosya ve Klasör İşlemleri

Komut	Ne yapar?	Örnek
pwd	Bulunduğunuz klasörü gösterir	pwd
ls -lah	Klasör içeriğini (gizli dosyalar ve boyutlarla) listeler	ls -lah /var/www
cd	Klasör değiştirir	cd /etc/nginx · cd .. · cd ~
mkdir -p	Klasör (ve üst klasörleri) oluşturur	mkdir -p /opt/uygulama/logs
touch	Boş dosya oluşturur	touch notlar.txt
cp -r	Kopyalar (klasörler için -r)	cp -r site site-yedek
mv	Taşır veya yeniden adlandırır	mv eski.conf yeni.conf
rm -r	Siler (klasörler için -r) — geri dönüşüm kutusu yok	rm -r eski-klasor
ln -s	Kısayol (sembolik bağlantı) oluşturur	ln -s /etc/nginx/sites-available/site /etc/nginx/sites-enabled/

Dosya Okuma, Düzenleme ve Arama

Komut	Ne yapar?	Örnek
cat	Dosyanın tamamını yazdırır	cat /etc/os-release
less	Uzun dosyaları sayfa sayfa gösterir (q ile çık)	less /var/log/syslog
head / tail	Başını / sonunu gösterir	tail -n 50 error.log
tail -f	Dosyayı canlı izler (log takibi)	tail -f /var/log/nginx/access.log
nano	Basit metin editörü (Ctrl+O kaydet, Ctrl+X çık)	nano /etc/hosts
grep	Metin içinde arar	grep -rn "server_name" /etc/nginx
find	Dosya bulur	find / -name "*.log" -size +100M

İzinler ve Kullanıcılar

Komut	Ne yapar?	Örnek
chmod	Dosya izinlerini değiştirir	chmod 644 index.html · chmod +x betik.sh
chown	Dosya sahibini değiştirir	chown -R www-data:www-data /var/www/site
sudo	Komutu yönetici yetkisiyle çalıştırır	sudo apt update
adduser	Yeni kullanıcı oluşturur	adduser deploy
usermod -aG	Kullanıcıyı gruba ekler	usermod -aG sudo deploy
passwd	Şifre değiştirir	passwd deploy
whoami / id	Aktif kullanıcıyı ve gruplarını gösterir	id

İzin sayıları: 7 = okuma+yazma+çalıştırma, 6 = okuma+yazma, 5 = okuma+çalıştırma, 4 = okuma. Sıra: sahip, grup, diğerleri. Yanlış izinler 403 Forbidden hatasına yol açabilir (bkz. 403 rehberi).

Süreçler ve Sistem Kaynakları

Komut	Ne yapar?	Örnek
htop	Canlı CPU/RAM/süreç görünümü	htop (kurulum: apt install htop)
ps aux	Çalışan tüm süreçleri listeler	ps aux | grep node
kill / kill -9	Süreci sonlandırır (-9 zorla)	kill 1234
free -h	Bellek kullanımı	free -h
uptime	Açık kalma süresi ve yük ortalaması	uptime
nproc	İşlemci çekirdek sayısı	nproc

Servisler ve Loglar (systemd)

Komut	Ne yapar?	Örnek
systemctl status	Servis durumunu gösterir	systemctl status nginx
systemctl restart	Servisi yeniden başlatır	systemctl restart nginx
systemctl enable --now	Açılışta başlat + şimdi başlat	systemctl enable --now docker
journalctl -u	Servisin loglarını gösterir	journalctl -u nginx -n 100
journalctl -f	Sistem loglarını canlı izler	journalctl -f

Ağ

Komut	Ne yapar?	Örnek
ip a	IP adreslerini gösterir	ip a
ss -tlnp	Dinlenen portları ve süreçleri gösterir	ss -tlnp
ping	Bağlantı ve gecikme testi	ping -c 4 google.com
curl -I	Bir adresin HTTP yanıt başlıklarını gösterir	curl -I https://tayhost.com
dig	DNS sorgusu	dig alanadi.com A +short
ufw	Güvenlik duvarı	ufw status · ufw allow 443/tcp

Port kavramı için: Port Nedir?

Disk

Komut	Ne yapar?	Örnek
df -h	Disk doluluk oranları	df -h
du -sh	Klasör boyutu	du -sh /var/log/*
ncdu	Disk kullanımını etkileşimli gösterir	ncdu / (kurulum: apt install ncdu)

Dolu disk; veritabanlarının, web sunucusunun ve logların durmasına neden olur. df -h çıktısında %90 üzerini görüyorsanız eski logları ve yedekleri temizleyin.

Paket Yönetimi (Ubuntu / Debian)

Komut	Ne yapar?
apt update	Paket listesini günceller
apt upgrade -y	Kurulu paketleri günceller
apt install paket	Paket kurar
apt remove paket	Paket kaldırır
apt autoremove	Gereksiz bağımlılıkları temizler

Arşiv ve Dosya Aktarımı

Komut	Ne yapar?	Örnek
tar -czf	Klasörü sıkıştırır	tar -czf yedek.tar.gz /var/www/site
tar -xzf	Arşivi açar	tar -xzf yedek.tar.gz
scp	Sunucular/bilgisayar arası dosya kopyalar	scp yedek.tar.gz root@IP:/root/
rsync -avz	Yalnızca değişenleri senkronize eder	rsync -avz site/ root@IP:/var/www/site/
wget / curl -O	İnternetten dosya indirir	wget https://ornek.com/dosya.zip

Dosya aktarımı hakkında: FTP / SFTP Nedir?

Güvenli Kullanım İpuçları

• rm -rf komutunu çalıştırmadan önce yolu iki kez kontrol edin; yıldız (*) ile birlikte çok dikkatli olun.
• Önemli değişikliklerden önce sunucunun snapshot'ını alın (bkz. Yedekleme Nedir?).
• Yapılandırma dosyalarını düzenlemeden önce kopyalayın: cp nginx.conf nginx.conf.bak.
• Bir komutun ne yaptığından emin değilseniz man komut veya komut --help ile açıklamasını okuyun.